Abhijit Dhotre

नाशिककर खवैय्यांच्या हृदयातील मानाचं पान : भगवंतराव मिठाई

तीर्थक्षेत्र ते आधुनिक स्मार्ट सिटी आणि ट्राम ते येऊ घातलेली मेट्रो यासह नाशिकच्या अनेक बदलांचा मागील पाच पिढ्यांपासून साक्षीदार असलेले भगवंतराव मिठाई हे उपाहारगृह आजही येथील खवैय्यांच्या जीभेवर अधिराज्य गाजवत आहे.

—–
हा प्रसंग आहे सुमारे 75 वर्षांपूर्वीचा. म्हणजेच भारताला स्वातंत्र्य मिळालं, त्या 15 आॅगस्ट 1947 या सुवर्णक्षणाचा. स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतलेल्या अनेक नाशिककर स्वातंत्र्यसैनिक आणि कार्यकर्त्यांसह सामान्य जनतेचा उत्साह ओसंडून वाहत होता. मेनरोडवरील म्हणजेच तत्कालिन जुन्या मुंबई-आग्रा रोडवरील एका मिठाईच्या दुकानाने या उत्साहात आणखीनच भर टाकली. ते दुकान म्हणजे नाशिककर खवैय्यांच्या पाच पिढ्यांच्या जिव्हाळा आणि आस्थेचं स्थान असलेलं प्रसिद्ध भगवंतराव मिठाई. भारतीय स्वातंत्र्याचा आनंद अनेकांनी येथील मिठाई घेऊन आणि एकमेकांना वाटून साजरा केला. मेनरोड म्हणजे नाशिकच्या बाजारपेठेचा आत्माच. आजही मॉल आणि रेस्तरॉँच्या जाळ्यात या मेनरोडवरील भगवंतराव मिठाईने आपली वेगळी ओळख आणि वैशिष्ट्य टिकवून ठेवलं आहे. जुन्या पिढीतील कितीतरी अभिनेते, नट, राजकीय-सामाजिक कार्यकर्ते, प्रशासकीय अधिकारी यांनी येथील चविष्ट आणि लज्जतदार पदार्थांची चव चाखलेली आहे. एकेकाळी उपाहारगृहासोबतच येथे लॉजिंगचीही सोय होती.

ब्रिटिशांच्या काळात नाशिकजवळ रेल्वे आली. त्यामुळे तीर्थक्षेत्र आणि धार्मिक कर्मकांडांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या नाशिक शहरातील वर्दळही वाढू लागली. हा तोच काळ होता जेव्हा लोकमान्य टिळकांच्या स्वदेशी आणि स्वातंत्र्याच्या मंत्राचे वारे नाशिकमध्ये वाहू लागले होते. स्वातंत्र्य चळवळीतून जन्मलेल्या नव्या विचाराने येथे आधुनिकतेचे वारे वाहू लागलेले होते. त्यातच विविध धरणे, होळकर पूलासारखा पंचवटी आणि नाशिक शहराला जोडणारा पूल, चलनी नोटांचा कारखाना आणि देवळालीतील सैनिकी तळ यामुळं नाशिक शहराची वाटचाल सुधारकी विचार आणि आधुनिकतेकडे सुरू झालेली होती. याच पार्श्वभूमीवर सनातनी विचारांच्या नाशिकमध्ये उपाहारगृहांचीही सुरूवात होऊ लागली होती. खरं तर उपाहारगृह सुरू करणं आणि त्याची लोकांना गोडी लावणं हे त्या काळाच्या मानाने खूपच धाडसाचं आणि पुढारलेलं पाऊल होतं. अष्टपूत्रे कुटुंबियांनी ते केलं आणि आपल्या लाघवी स्वभावासह, स्वच्छ आणि लज्जतदार पदार्थांनी नाशिककरांच्या जिभेवर आणि मनातही स्थान निर्माण केलं. आज त्याला 110 वर्षे झाली आहेत.

भगवंतराव मिठाईची स्थापना झाली ते वर्ष होतं सन १९१२ आणि दिवस होता श्रावणातील नागपंचमीचा. म्हणजे नाशिकसारख्या तीर्थक्षेत्रातील चातुर्मासाचा. मूळचे अहमदनगर जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील वाळकीचे असलेले भगवंत गोविंद अष्टपुत्रे यांनी या दुकानाची स्थापना केली. सध्या त्यांचे पणतू सुहास दत्तात्रय अष्टपुत्रे हा व्यवसाय सांभाळतात. त्यांची पाचवी पिढीही व्यवसायासाठी प्रशिक्षित होत आहे. इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या जमान्यात मागच्या दहाएक वर्षांपासून नाशिकच्या मिसळचा चांगलाच बोलबाला होत आहे. अगदी दूरवरून लोक या मिसळच्या वेडापायी नाशिकला भेट देतात. भगवंतराव मिठाईची खासियत म्हणजे येथील मिसळ. जेव्हा मिसळचा बोलबालाही नव्हता, तेव्हा नाशिकमध्ये सर्वप्रथम मिसळ भगवंतरावांकडे मिसळ मिळायला सुरूवात झाली होती. सुरुवातीच्या काळात मिसळ फक्त १२ आण्याला म्हणजेच पैशांच्या भाषेत केवळ 75 पैशांना विकली जात होती. इथली जिलेबी सुद्धा फार प्रसिद्ध होती आणि आजही आहे. केवळ मिसळच नव्हे, तर या उपाहारगृहात दिवाळीचा खमंग व ताजा फराळ, साबुदाण्याची खिचडी, मसाला दूध आणि पेढे, बर्फी, श्रीखंड यासारखे दुग्धजन्य पदार्थ असे अनेकविध प्रकार विकले जात आहेत. आजही या पदार्थांची चव आणि दर्जा तसाच ठेवण्यात या उपाहारगृहाला यश मिळालं आहे. मागील १०० वर्षांहून अधिक जुना असलेला हा व्यवसाय बांधिलकी, कठोर परिश्रम आणि सर्जनशील दृष्टी यामुळे आजही कार्यक्षमतेने चालू आहे. अशी उदाहरणे फार कमी आहेत जिथे पुढची प्रत्येक पिढी व्यवसायात मूल्य वाढवते आणि भगवंतराव या पैकीच एक आहेत.

व्यवसाय सुरू झाल्यानंतर काही वर्षातच भगवंतराव मिठाईच्या अनेक शाखा सुरू झाल्या. भगवंतराव चहा, समाधान हॉटेल, कॉलेजरोडवरील भगवंतराव मिठाई इत्यादींचा त्यात समावेश होता. परंतु कालांतराने माणसांच्या कमतरतेमुळे आणि मुले बाहेरगावी नोकरीनिमित्त असल्यामुळे इतर शाखा बंद कराव्या लागल्या. सध्या त्यांची एकच मेनरोड येथील मूळ शाखा सुरू आहे.

आजही भगवंतराव मिठाईच्या फराळाला दिवाळीमध्ये अतिशय मागणी असते. या काळात येथे मोठ्या प्रमाणावर गर्दी बघायला मिळते. भगवंतराव मिसळ प्रसिद्ध असल्याने एरवीही सकाळच्या वेळेत मिसळसाठी प्रचंड गर्दी असते, याशिवाय जिलेबी, दहीवडा, कढी भेळ असे पदार्थही येथे अप्रतिम मिळतात. त्याचा आस्वाद घेण्यासाठी नव्या आणि जुन्या पिढीतील नाशिककर आवर्जून येथे येतातच. फार पूर्वी एकदा दुकानाची भिंत पडली होती, एकदा आग लागण्याचा प्रसंग घडला होता असे वाईट अनुभव देखील भगवंतराव मिठाईच्या वाट्याला आलेले आहेत. मात्र तरीही हे उपाहारगृह त्यातून सावरून खंबीरपणे नाशिकरांच्या सेवेत उभे आहे. भगवंतराव मिठाईचा मागच्या ११० वर्षात नाशिकच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक क्षेत्राशी संबंध आला आहे. नाशिक कॉँग्रेस अधिवेशन झाले तेव्हा भगवंतरावच्या अष्टपुत्रे यांनीच तेथे जेवणाची व्यवस्था केली होती. त्यावेळेस अनेक आमदार, खासदारांनी पण उपाहारगृहाला भेट दिली होती. मायको, सीमेन्स अशा कंपनीला देखील ते मिठाई पुरवत आहेत. नाशिकमध्ये खाद्यपदार्थ तसेच उपाहारगृहाचे प्रेम शतकाहून अधिक जुने आहे. त्याचेही भगवंतराव मिठाई साक्षीदार आहे. कारण ते या उद्योगाचे प्रणेतेच आहेत. यातच व्यवसायाच्या दृष्टीने नाशिक शहर अत्यंत अनुकूल आहे. सध्याचे आॅनलाइन युग असले तरीही त्यांच्या व्यवसायावर त्याचा काहीही परिणाम झालेला दिसत नाही. कारण दुकानात जे गरम आणि ताजे पदार्थ मिळतात त्यासाठी ग्राहक खास दुकानात येतात.

मंत्रभूमी अशी ओळख असलेले नाशिक मध्यंतरी यंत्रभूमी आणि आता स्मार्ट सिटीकडे वाटचाल करणारे महानगर म्हणून उदयाला येत आहे. त्या अनुषंगाने विविध बदल देखील आता होताना दिसत आहेत. लवकरच नाशिकमध्ये मेट्रोही येऊ घातलेली आहे. इंग्रजांच्या काळात याच भगवंतराव मिठाईजवळ असलेल्या सरकारवाड्यासमोरून घोड्यांची ट्राम नाशिकरोड रेल्वे स्थानकापर्यंत जात असे. कालांतराने त्यांची जागा मोटारी, सर्व्हिस मोटारी, शहर वाहतुक बस आणि आता मेट्रो घेऊ पाहत आहे. पूर्वी एक-दोन मजली इमारती असलेला मेनरोडही आता बहुमजली आधुनिक इमारतींनी बदलतो आहे. या सर्व बदलाचे साक्षीदार असलेले भगवंतराव आजही त्याच तळमळीने नाशिककरांच्या नव्या पिढ्यांना सेवा पुरवत आहे.
—-

प्रमोद पुरानिक

आजच्या महागाईच्या काळात सामान्य माणसांसाठी सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे पैशांची बचत; पण ती करायची कशी? तसेच पैसे कुठे गुंतवले पाहिजे? ज्यामुळे पैशांची वृद्धी
होण्यास मदत मिळेल? असे अनेक प्रश्न सामान्य माणसाल नेहमी पडतात, ज्याची उत्तरे त्या क्षेत्रातील तज्ज्ञ व्यक्तीकडूनच मिळणे अत्यंत आवश्यक असते. या प्रश्नांसाठी नाशिकमधील ५० वर्षांपासून नावाजलेले नाव म्हणजे प्रमोद पुराणिक; ज्यांनी अध्यात्मिक, धार्मिक, सांस्कृतिक अशा विविधतेने नटलेल्या नाशिक ह्या पुण्यभूमीत १९७५ सालापासून गुंतवणूक संस्कृती विकसित करण्यास सुरुवात केली.
प्रमोद पुराणिक यांनी गुंतवणूक क्षेत्रात यायचे कसे ठरवले हे सांगताना ते म्हणतात की, ” लहानपणी मी एक वाक्य वाचले होते की शहाण्याने कोर्टाची पायरी चढू नये, परंतु हे शेअर बाजाराची पायरी चढू नये असे कुठे वाचले नव्हते”. एक सुखद योगायोग असा की ९ जुलै १९७५ ला पुराणिक यांनी शेअर बाजारात प्रवेश केला आणि त्याच दिवशी या बाजाराला १०० वर्ष पूर्ण झाले होते. शेअर बाजाराची सुरुवात ही ९ जुलै १८७५ रोजी झाली होती आणि ह्या शेअर बाजाराच्या १४७ वर्षाच्या कालखंडात ४७ वर्ष कार्यरत आहे हे ते अतिशय आनंदाने सांगतात.या क्षेत्रात काम करण्याचे अखंड व्रत नेहमी चालू ठेवण्याचा मानस देखील ते बोलून दाखवतात.
१९७५ च्या काळात नाशिक मधील नागरिकांना पोस्ट ऑफिस मधील गुंतवणूक या पलीकडे काही माहीत नव्हते, अशा परिस्थितीत शेअर संस्कृती विकसित करणे हे अत्यंत कठीण काम होते. शेअर खरेदी करणारे जे निवडक गुंतवणूकदार होते तेही यासाठी शेअर खरेदी करायचे की त्याच्या बदल्यात त्यांना काही मोबदला मिळेल, जसे की साखरेचे शेअर लोक का घ्यायचे तर त्या कंपनी कडून डिस्काउंट कूपन मिळते, कमी भावात साखर मिळते किंवा फुकट साखर मिळते; असे काही भागदार होते. यातून त्या काळात लोकांना शेअर बाजाराचे ज्ञान हे फारच कमी होते हे प्रकर्षाने जाणवते. तेव्हाची अशी बिकट परिस्थिती होती की महाराष्ट्रात शेअर बाजार होता पण शेअर बाजारात महाराष्ट्र नव्हता, हे बदलण्याचे कामही पुराणिक यांनी केले, आणि आताची परिस्थिती पाहता ते यशस्वीही झाले हे लक्षात येते.
शेअर बाजाराची सुरुवात ही प्राथमिक भांडवल बाजारपेठेने होते. शेअर खरेदी आणि विक्रीच्या सेवाही तेव्हा उपलब्ध नव्हत्या; त्यामुळे त्याकाळात जे भागदार बनले ते नवीन कंपन्यांच्या शेअर विक्रीचा अर्ज करून तयार झाले. गुंतवणूक संस्कृती ५० वर्षांपूर्वी वाढण्याचे श्रेय तत्कालीन पंतप्रधान कै. इंदिरा गांधी यांना जाते, कारण त्यांनी १९७३ साली FERA (Foreign Exchange Regulation Act) परदेशी चलन नियंत्रण कायदा अमलात आणला. ह्या कायद्यामुळे परदेशी कंपन्यांना भारतीय शेअर बाजारात त्यांच्या शेअरची नोंद करण्याची सक्ती केली, तसेच परकीय शेयर गुंतवणुकीचे प्रमाण हे १०० टक्क्यांवरुन ५१ टक्क्यांपर्यंत खाली आणले. बाजारातील या सक्तीमुळे अनेक कंपन्या शेअर बाजारात नोंदणीसाठी पुढे आल्या. कंट्रोलर ऑफ कॅपिटल इश्यू
( controller of capital issues) ही संस्था शेअर बाजारात एखाद्या कंपनीला शेअर विकायचे असेल तर त्याची विक्री करताना किती अधिमूल्य घ्यावे हे ठरवायची. अधिमूल्य ठरवण्याची त्या संस्थेची पद्धत अत्यंत चुकीची होती ज्यामुळे अनेक चांगल्या कंपन्यांचे शेअर हे अतिशय कमी भावात गुंतवणूकदारांना मिळायचे; जसे की १० रू दर्शनी किमतीचे शेअर १५ रू अधिमूल्य घेऊन कोलगेट ला २५ रुपयांना विकावा लागला त्यांना अधिकृतरित्या जास्त अधिमूल्य घेता आले नाही आणि त्यामुळे अनेक कंपन्यांवर प्रत्यक्षरीत्या अन्याय झाला. गुंतवणूकदारांना मात्र याचा नक्कीच फायदा झाला.
तंतज्ञान विकसित नसल्यामुळे वर्तमानपत्र हे त्याकाळात दुसऱ्या दिवशी मिळायचे, त्याला डाक एडिशन म्हणायचे. अशा दुसऱ्या दिवशी मिळणाऱ्या वर्तमानपत्रातून जी माहिती मिळायची ती शिळी बातमी, जुनी बातमी असायची.
मुंबई शेअर बाजारातल्या शेअर ब्रोकर कडे शेअर खरेदी विक्रीची ऑर्डर दिल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्यांनी काय भावाने शेअर विकत घेतले हे समजायचे. शेअर बाजार घराघरात पोहोचला याचे मुख्य कारण तंत्रज्ञान असल्याचे श्री. पुराणिक आवर्जून सांगतात.
ज्याकाळात नाशिकला शेअर बाजारात खरेदी विक्रीच्या सोई उपलब्ध नव्हत्या , त्याकाळात पुराणिक हे नाशिकला शेअर बाजार चालवत होते; ही अत्यंत अभिमानास्पद बाब आहे. २५ वर्ष जनलक्ष्मी सहकारी बँकेचे डायरेक्टर , संचालक आणि उपाध्यक्ष ही त्यांनी भूषविले आहे, या संस्थेच्या माध्यमातून कंपन्यांचे अध्यक्ष, मुंबई शेअर बाजार कंपन्यांचे अध्यक्ष, स्टॉक ब्रोकर्स यांना बोलवण्यास त्यांनी सुरुवात केली तसेच गुंतवणूक परिषदेला नाशिक येथे प्रारंभ झाला.
१९८५ साली रिलायन्स च्या अपरिवर्तनीय कर्जरोख्यांसाठी (Non Convertible Debentures) मोठी सभा नाशिकमध्ये आयोजित करण्यात आली होती आणि या सभेला त्याकाळी ७५० गुंतवणूकदार आले होते आणि त्या गुंतवणूकदारांनी नाशिकमध्ये दीड कोटी रुपयांची गुंतवणूक केली होती.
शेअर बाजाराबद्दल सामान्य माणसांना माहिती व्हावी यासाठी संध्याकाळी ७.३० ते ८.३० जनलक्ष्मी बँकेच्या हॉल मध्ये ते १०० टक्के पारदर्शकतेने शेअर बाजार चालवत होते, यामागे विकणाऱ्याला आपला शेअर काय किमतीने विकला गेला हे समजणे आणि खरेदी करणाऱ्या गुंतवणूकदाराला तिसऱ्या दिवशी हातात शेअर प्रमाणपत्र आणि बदली फॉर्म मिळणे हा हेतू होता.
छोट्या गुंतवणूकदारांसाठी म्युच्युअल फंडच्या माध्यमातून शेअर बाजाराचे फायदे घेतले पाहिजे या हेतूने १९८३ ते १९९२ या काळात युनिट ट्रस्ट ऑफ इंडिया (UTI) या संस्थेच्या नाशिक जिल्ह्याचा मुख्य प्रतिनिधी म्हणून काम करण्याची संधी पुराणिक यांना मिळाली. १० वर्षात UTI ची नाशिक मध्ये भरभराट होऊन ४ एप्रिल १९९२ ला UTI चे कार्यालय नाशिकमध्ये सुरू झाले. त्यानंतर श्री. पुराणिक यांनी म्युच्युअल फंडस् नाशिकमध्ये आणण्यास सुरुवात केली आणि आज बहुसंख्य सामाईक निधीचे ( Mutual Funds ) कार्यालये नाशिकमध्ये आहे. बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज ( BST ) आणि नॅशनल स्टॉक एक्सचेंजचे (NSE) टर्मिनल सब ब्रोकर्सकडे सुरू झाले त्यामुळे खरेदी विक्रीचे व्यवहार सुलभ झाले.

त्यांचे शेयर बाजारात येण्याचे मुख्य कारण म्हणजे सीएट टायर्स या कंपनीत भेटलेले यु.बी.मेहता हे अधिकारी.
मेहता हे अनेक कंपन्यांचे भागधारक असल्याने त्यांच्याकडे कंपन्यांचे वार्षिक अहवाल यायचे; ते अहवाल पुराणिक यांना त्या कंपनीत अकाउंटन्सी चे काम करताना वाचण्याची संधी मिळायची.
१९८० साली त्यांनी नाशिक गुंतवणूकदार संघटना ( Nashik Investers Association) ही संस्था स्थापन केली आणि या संस्थेतून गुंतवणूकदार निर्माण केले.

चिनुभाई पणाचंद

‘रामनगरी’ ते ‘द्राक्षांच शहर’ पर्यंत आपली ओळख जपणारे शहर म्हणजे नाशिक. गेल्या दीड शतकात नवनवीन आव्हान पार करत स्मार्ट सिटीकडे वाटचाल करणाऱ्या या पवित्र भूमीने अनेक प्रगतीची पर्वते सर केली, अजुनही करत आहे. या प्रगतीमध्ये अनेक लोकांचा हातभार आहे. जसे की येथील तज्ज्ञ, येथे होऊन गेलेले मोठमोठे कवी – लेखक सामान्य नागरिक व अनेक शतकांपासुन येथे व्यापार करत असलेले व्यापारी. नाशिक येथील काही व्यापाऱ्यांनी तर त्यांच्या दुकानाद्वारे अनेक वर्ष नाशिककरांच्या मनात स्वतःबद्दल वेगळा असा ठसा उमटवलेला आहे, असेच एक दुकान म्हणजे चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स.
मेनरोड म्हणजे नाशिकमधल्या व्यापाऱ्यांचा कणा, त्याच्याच आधारावर नाशिकमधील कित्येक दुकाने उभी आहेत. याच नाशकातील मेनरोडवर गेल्या ८२ वर्षांपासून चिनुभाई पानाचंद ॲण्ड सन्स’ हे दुकान स्थित आहे. ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ कापड व्यवसायातील अग्रगण्य व्यापारी आहेत. कापड व्यवसायात उत्तुंग अशी भरारी घेतलेल्या या दुकानाची स्थापना १९४० मध्ये ‘हिराचंद पानाचंद’ यांनी केली. त्यावेळी या दुकानाचे नाव ‘हिराचंद पानाचंद’ असे ठेवण्यात आले होते. परंतु कालांतराने ते बदलून ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ असे करण्यात आले. आता हे दुकान हिराचंद यांची तिसरी पिढी नरेंद्र चिनुभाई शाह आणि त्यांची पत्नी सौ.सुजाता नरेंद्र शाह हे चालवत आहेत.
हिराचंद पानाचंद शाह हे मुळ सिन्नर तालुक्यातील शमशेरपुरचे होते. साधारण १९३१-३२ साली ते नाशिकमध्ये आले व व्यवसायाच्या दृष्टीने एक छोटिशी इमारत विकत घेतली. याच इमारतीमध्ये त्यांनी त्यांच्या कापड व्यवसायाला सुरुवात केली. त्यावेळी त्यांचे एकमेव असे दुकान होते जिथे होलसेल दरात धोतरजोड्या, मांजरपाट मिळायचे. त्यांचे दुकान जरी एकाच ठिकाणी होते. तरी त्यांच्या व्यवसायाची छाप अनेक गावांमध्ये होती. सटाणा, देवळा, सिन्नर, दिंडोरी, वणी, अमोगा आणि अश्याच अनेक गावांमध्ये पानाचंद या दुकानाचे कापड विकले जाऊ लागले.
हिराचंद पानाचंद शाह यांच्या नंतर हा व्यवसाय त्यांचे पुत्र चिनुभाई हिराचंद शाह यांनी हाती घेतला. वडिलांनी सुरू केलेला हा व्यवसाय चिनुभाई शहा यांनी तितक्याच चिकाटीने पुढे घेऊन जाण्याचा पुरेपूर प्रयत्न केला आहे. चिनुभाई यांचे पुत्र नरेंद्र शाह (जे सध्याच्या काळात व्यवसायाचं भार सांभाळत आहे.) यांनी आपले शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली या व्यवसायचे धडे गिरविले. १६६९ पासून वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली नरेंद्र शाह हे या व्यवसायात आले व त्यांच्या आजोबांचा आणि वडीलांचा व्यवसाय पुढे चालवला. कापड व्यवसायातील उणे-दुणे त्यांनी जाणुन घेतले आणि सर्व कारभार आपल्या हाती घेतला. या प्रवासात त्यांना त्यांची पत्नी सौ. सुजाता शाह यांची बहुमूल्य साथ लाभली. सुजाता शाह यांना व्यवसायाचे बाळकडू त्यांच्या माहेरीच मिळाले होते. त्यांच्या माहेरी त्या सराफाचे दुकान चालवत होत्या, त्या अनुभवाच्या आधारावर त्यांनी नरेंद्र शाह यांच्या खांद्याला खांदा लावून व्यवसाय उज्वल केला आणि आजही करत आहेत. म्हणुनच नरेंद्र शाह हे आपल्या व्यवसायात पत्नीचा सिंहाचा वाटा असल्याचे सांगतात. १९८८ मध्ये या दुकानाची दुसरी पिढी म्हणजे चिनुभाई पानाचंद यांचे निधन झाले. नरेंद्र शाह आणि सुजाता शाह यांनी त्यानंतर खुप कष्टाने हा व्यवसाय
पुढे नेला आणि आजही नेत आहेत. जुने झाड जसे अनेक ऊन – पावसाळे बघते तसेच या दुकानाने अनेक सुख – दुःखाचे क्षण बघितले आहे. अढळपणे न थांबता चालत राहणाऱ्या या व्यवसायाला १९९५ नंतर काहीशी उतरती कळा लागण्यास सुरुवात झाली होती. याचे कारण असे की या व्यवसायातील महत्त्वाचे उत्पादन म्हणजेच धोतर याचा वापर कमी होत चालला होता. याचा परिणाम म्हणून धोतरचे खरेदीदार ही कमी झाले होते. अश्या वेळेस सुजाता शाह यांना टॉवेलच्या व्यवसायाची कल्पना सुचली. हिंदू धर्मातील अनेक प्रसंगाना टॉवेल लागतोच ! या युक्तीने टॉवेलचाही व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला आणि त्यानंतर व्यवसायाची गाड़ी पुन्हा मार्गी लागली. त्याच्या जोडीने मांजरपाट, रुमाल यासारख्या कापडांचा व्यवसाय सुरूच होता. धोतराचा व्यवसाय कमी झाला म्हणुन टॉवेलचा व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला. पण तरीही धोतराचा व्यवसाय पुर्णपणे बंद पडला नाही. अजुनही या दुकानात धोतर उपलब्ध आहेत.
त्र्यंबकेश्वर हे असे तीर्थस्थान आहे की जेथे लाखो भाविक भेट देत असतात. गोदावरीचे उगमस्थान असलेले हे ठिकाण जिथे असंख्य प्रकारच्या पुजा – अर्चा होत असतात. त्या पुजा – अर्चांसाठी लागणारे धोतर हे पानाचंद यांच्या दुकानातून पुरवले जाते. हा व्यवसाय करणारी आताची पिढी म्हणजे नरेंद्र आणि त्यांच्या पत्नी सुजाता यांनी कोविडच्या काळातही अनेक लोकांना मदत केली आहे. ‘ केवळ पैसा कमवायचा नाही तर नाते टिकवायचे ‘ या सिद्धांतावर हे दुकान मागची ८२ वर्षे अविरत सुरू आहे.

लाखो लोकांची पसंद; कोंडाजी चिवडा

गेल्या दीड शतकात नाशिक ने अनेक प्रगतीची पर्वते गाठली आहेत. कित्तेक गोष्टीच्या प्रगतीचे साक्षीदार आपले नाशिक शहर आहे . शून्यापासून शंभरी गाठणारे आणि त्याही पुढे वाटचाल करत असणारे अनेक आस्थापने नाशिकमध्ये आहे. या अस्थापनांनी केवळ प्रगतीच केली नाही तर नाशिक सोबत अमूल्य असं नातं निर्माण केला आहे.

यातलेच एक दुकान म्हणजे ‘कोंडाजी चिवडा’ कोंडाजी चिवड्याचा इतिहास बघता हा चिवडा केवळ खाद्य पदार्थ राहिलेला नसून नाशिकची ओळख बनलेला आहे.नाशिकरांसाठी चिवड्याचा व्याख्या एकच ती म्हणजे ‘कोंडाजी चिवडा’ बाहेरगावचा माणूस नाशिक मध्ये पर्यटनासाठी आला तर नाशिकचा रहिवाशी त्याला “कोंडाजी चिवडा” घेतल्याशिवाय जाऊ नका असे आवर्जून सांगतो”. इतकेच नाही तर,मूळ नाशिकचा रहिवासी बाहेरगावी जाताना नाशिक कडची भेट म्हणून कोंडाजी चिवडा घेऊन जातो. अश्या प्रकारचा विश्वास कोंडाजी चिवड्याने गेली १०२वर्षे निर्माण केला व टिकवून ठेवला आहे .

१९२०साली चिवड्याची एक नवीन ओळख निर्माण करून कोंडाजी चिवड्याचा प्रवासाला सुरुवात झाली. कोंडाजी गुणाजी वावरे यांनी त्याकाळी आपली सरकारी नोकरी सोडून या व्यवसायाला सुरुवात केली. कोंडाजी वावरे हे मूळ नाशिकचेच रहिवासी असून श्री रामाचे निस्सीम भक्त होते. रोज सूर्योदयापूर्वी गोदा काठी जाऊन स्नान करून काकड आरतील जाणे हा त्यांचा नित्यक्रम होता. त्यांचे कुटुंब अतिशय मोठे असल्याने शाळेत एकत्र कुटुंब पद्धतीसाठी त्यांच्या कुटुंबाचे उदाहरण दिले जायचे. कोंडाजी वावरे यांनी आपले मोठे कुटुंब सांभाळून व्यवसाय पुढे नेला. नोकरी सोडल्या नंतर एक महिन्याने त्यांना आपल्या घरी बनत असलेला चिवडा विकण्याची कल्पना सुचली. व्यवसायाच्या सुरवातीच्या काळात टोपलीत चिवडा घेऊन कोंडाजी वावरे हे रस्त्यावर चिवडा घेऊन विकायचे . काहीही झाले तरी आपला चिवडा लोकांच्या पसंतीस उतरला पाहिजे असा ध्यास त्यांनी मनात घेतला होता.

कोंडाजी चिवडा यांच्या यशाची पहिली पायरी म्हणजे रस्त्यावर विकला जाणारा हा चिवडा दुकानात विकला जाऊ लागला.कोंडाजी वावरे यानी नाशिक मधील भद्रकाली येथे ‘ कोंडाजी चिवडा ‘ दुकानाची स्थापना केली. हेच दुकान अजूनही तमाम नाशिककरांना सेवा पुरवत आहे.

कोणतेही आर्थिक पाठबळ नसताना कोंडाजी वावरे यांनी कोंडाजी चिवडा या व्यवसायचे स्वप्न बघितले, साकारले आणि प्रगती पथावर नेले. हा व्यवसाय प्रगतीच्या वेगाने पुढे नेण्याची जिद्द व तयारी जशी कोंडाजी वावरे यांच्या मध्ये होती तशीच त्यांच्या पुढील पिढ्यांनमध्ये होती………आजही आहे. कोडाजी वावरे यांच्या मुलांना कुस्तीची आवड होती ; ही आवड जपुन त्यांनी या व्यवसायात मोलाचे योगदान दिले. कोंडाजी वावरे द्वितीय चिरंजीव मुंबई मध्ये पी.एस.आय होते.

या व्यवसायचे धुरा समस्त वावरे कुटुंबियांनी उत्कृष्टरित्या सांभाळली. सद्य स्थितीत हा व्यवसाय कोंडाजी वावरे यांची चौथी पिढी विशाल वावरे व त्यांचे भावंडं सांभाळत आहे. फक्त भद्रकाली पासून सुरू झालेल्या या दुकानाच्या आज नाशिक मध्ये अनेक ठिकाणी शाखा आहेत. कोंडाजी चिवड्याची ख्याती केवळ नाशिक पर्यंतच मर्यादित नसून संपर्ण भारत व भारत बाहेर ही पसरलेली आहे. या चिवड्याच्या चवीची दखल भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी देखील घेतली होती.गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर यांच्या भगिनी उषा मंगेशकर जेव्हा कधी वणीला जातात, कोंडाजी चिवडा घेतल्या शिवाय परत जात नाहीत.या सुरुवातीला फक्त पोह्याचा चिवडा विकला जायचा पण आता चिवड्याचे अनेक प्रकार आलेले आहे जसं की कोंडाजीचा स्पेशल चिवडा, विशाल भेळ, मखमली चिवडा आणि मक्याचा चिवडा. या प्रत्येक चिवड्याची वेगळी अशी खासियत आहे.

कोंडाजीचा स्पेशल चिवडा हा नाशिकचा चिवडा म्हणून देखील ओळखला जातो. यामध्ये प्रामुख्याने कांदा व लसूण यांचा वापर केला जातो.मखमली चिवडा हा तळलेल्या पोह्यांपासून तयार केला जातो, यामध्ये भरभरून सुख्यामेवाचा वापर केला जातो.विशाल भेळची ॲमेझॉनवर युनिक सेल प्रोडक्ट म्हणून नोंद झाली आहे. कोंडाजी चिवडा यांनी अनेक कामगारांना रोजगाराची संधी उपलब्ध करून दिली आहे. अनेक कर्मचाऱ्यांच्या आयुष्याला त्यांनी योग्य दिशा दिली आहे. व्यवसायाचा वाढता विस्तार बघता तसेच लोकांची पसंतीकडे बघता उत्पादन करण्याची जागा कमी पडत असल्यामुळे त्यांनी गंगापूर येथे नवीन अत्याधुनिक कारखाना उभारण्याचे योजिले आहे. आजच्या ऑनलाईन व्यवसायाच्या काळात त्यांनी आपली स्वंतत्र अशी वेबसाईट बनविली आहे “WWW.KODAJICHIVADA.IN” त्याचबरोबर ॲमेझॉन, फ्लिपकार्ट आणि शॉपी यासारख्या ऑनलाईन मार्केटमध्ये देखील कोंडाजी चिवडा विकला जातो.

तब्बल १०२ वर्ष नाशिककरांच्या जिभेवरची चव टिकावून ठेवण्यासाठी कोंडाजी वावरे यांच्या पिढ्या अथक प्रयत्न करीत व करीत राहतील. पिढ्या बदलत राहतील परंतु कोंडाजी चिवड्याचा स्वाद तसाच राहील.

लाखो लोकांची पसंद; कोंडाजी चिवडा

नाशिकमधील क्रिडेची ओळख: यशवंत व्यायाम शाळा.

आपल्या नाशिक शहराला सर्व क्षेत्रांचा वारसा लाभलेला आहे. मग तो सांस्कृतिक असो, कला असो किवा क्रीडा असो. सर्वच क्षेत्रातले अनेक दिग्गज आपल्या नाशिक मध्ये होऊन गेलेले आहेत. अनेक लोक आणि संस्था या सर्वाचे साक्षीदार आहेत. या सर्व साक्षीदारांपैकी एक म्हणजे गेल्या एक शतकापासून जास्त काळ ताठ मानेने महात्मा गांधी रोडवर उभे असलेले ‘ यशवंत व्यायाम शाळा ‘. नाशिकमधील क्रिडेचा वारसा आणि क्रीडाक्षेत्रातील नाशिकचे योगदान याचे गेल्या १०५ वर्षांपासून यशवंत व्यायाम शाळा हे साक्षीदार आहेत.
यशवंत व्यायाम शाळा हे नाशिक मधील एक नावाजलेले क्रीडा विद्यापीठ आहे. ‘ राष्ट्रास रक्षण्याला व्यायाम मंत्र घ्यावा ‘ हे ब्रीदवाक्य घेऊन १ मार्च १९१७ रोजी कै. गुरुवर्य कृष्णाजी बळवंत महाबळ, कै. त्रिंबकराज मामा देशपांडे, कै. रंगनाथ कृष्ण यार्दी या त्रिमुर्तींनी ही व्यायाम शाळा स्थापन केली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात ब्रिटिशांशी लढा देण्यासाठी युवाशक्ती एकत्र करण्याकरिता शहरातील इतर व्यायामशाळा व तालीम संघ स्थापन झाले, त्याच उद्देशाने यशवंत व्यायाम शाळा ही गोदेच्या काठी स्थापित करण्यात आली. व्यायमाबरोबरच राष्ट्राभिमान व राष्ट्रभक्ती जागृत करण्यासाठी व्यायामशाळा एक केंद्र बनले. सुरुवातीला यशवंत महाराज पटांगणाच्या परिसरात ही व्यायामशाळा सुरू झाल्याने या व्यायामशाळेला ‘ यशवंत ‘ हे नाव देण्यात आले. सुरुवातीच्या काळात या व्यायामशाळेत योगासने, मल्लखांब, कवायती, दंडबैठका, लाठीकाठी व आत्मसंरक्षणाचे प्रकार शिकवले जात. १९२८-२९ मध्ये ३०० ते ४०० तरुणांनी यशवंत महाराज पटांगणावर एकाचवेळी साखळी पद्धतीने एक लाख सूर्य नमस्कार घालण्याचा विक्रम केल्याने या व्यायामशाळेचे कीर्ती संपूर्ण देशभरात पसरली.
संस्थेची वाटचाल प्रगतीपथावर असतानाच १९३९ मध्ये गोदावरी नदीला आलेल्या महापुरमध्ये संपूर्ण यशवंत व्यायामशाळा वाहून गेली. त्यानंतर मुंबई प्रांताचे प्रमुख असलेले बाळासाहेब खेर यांच्या सहकार्याने यशवंत व्यायामशाळेस महात्मा गांधी रोडवर (सध्या आहे तिथे) ३० वर्षांच्या कराराने दोन एकर परिसर असलेला भूखंड प्रतिवर्ष एक रुपया भाडे तत्त्वावर १९४८ मध्ये देण्यात आला. ही जागा ताब्यात घेताना संस्थेची नोंदणी आवश्यक असल्याने संस्थेची रजिस्ट्रार ऑफ कंपनीज मुंबई यांच्याकडे १० ऑगस्ट १९४९ रोजी रीतसर नोंदणी करण्यात आली. त्यावेळी संस्थेचे पहिले अध्यक्ष म्हणून डॉ. डी.बी. खाडिलकर हे होते.
संस्थेला जागा ताब्यात मिळाल्यानंतर सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे व्यायामशाळेची इमारत बांधण्याचा व त्यासाठी लागणाऱ्या खर्चाचा. परंतु संस्थेचे संस्थापक त्याचप्रमाणे कार्यकारी मंडळी यांनी वैयक्तिक देणगी तर दिलीच, त्याशिवाय हाती घेतलेल्या कामात अडथळा येऊ नये यासाठी बांधकामासाठी कर्ज काढले.बांधकाम सुरू असतानाच एकीकडे तरुणांना मोकळ्या मैदानावर योगासन, मल्लखांब,कवायती, कुस्ती यांचे शिक्षण देण्यास सुरुवात केली, तर तरुणांमध्ये सांघिक भावना जोपासण्यासाठी खो खो, आट्यापाट्या या सांघिक खेळाचे शिक्षण देण्यास सुरुवात झाली. १९५२ मध्ये तत्कालीन महसूलमंत्री भाऊसाहेब हिरे यांच्या हस्ते यशवंत व्यायामशाळेच्या पहिल्या इमारतीचे उद्घाटन करून त्यावेळच्या परिस्थितीनुसार नाशिककरांसाठी भव्य असे व्यायामाचे दालन त्याचबरोबर मैदानी खेळांसाठी क्रीडांगण उपलब्ध झाले.
संस्थेच्या स्थापनेपासून अध्यक्षपदाची धुरा अप्पासाहेब खाडिलकर, देवकिसनजी सारडा, कै. का.पु.वैशंपायन, कै. डॉ. वि.म.गोगटे, अॅड. गो.अ.लेले, लक्ष्मणराव वाघचौरे, प्रा.डॉ. बी.डी. चौरे यांनी सांभाळली आहे. सद्यस्थितीत ही धुरा दीपक पाटील हे सांभाळत आहेत. दिपक पाटील हे स्वतः मल्लखांबचे उत्कृष्ठ खेळाडू. मल्लखांब मध्ये त्यांनी सुवर्ण पदक प्राप्त केलेले आहे. संस्थेचे शिक्षक कै. श्रीधरपंत कुलकर्णी, कै. च.ल. खरपास, श्री. शंकरराव खळगे, श्री. आबासाहेब घाडगे यांनी संस्थेमध्ये ५० वर्षांपेक्षा जास्त काळ विनामूल्य आपले योगदान दिले. यापैकी कै. श्री.श्रीधरपंत कुलकर्णी, कै. च.ल. खरपास, श्री. शं. गो. खेळगी, श्री. आबासाहेब घाडगे हे आजही व्यायामशाळेत कार्यरत आहेत.
संस्थेच्या आधीच्या काळात तत्कालीन मुंबई राज्याचे मुख्यमंत्री श्री. बाळासाहेब खेर, महसूलमंत्री भाऊसाहेब हिरे, भारताचे संरक्षण मंत्री यशवंतराव चव्हाण, मुख्यमंत्री वसंतराव नाईक, त्याचबरोबर त्यावेळचे जिल्हाधिकारी आणि आशिया खंडातील बॉडी बिल्डिंग व वेटलिफ्टींग मधील भीष्माचार्य मधुकरराव तळवळकर व मि. युनिव्हर्स श्री. प्रेमचंद डिंग्रा यांनी भेट देवून संस्थेच्या कामकाजाची पाहणी करून प्रशंसा केली.
संस्थेचे अनेक खेळाडू राष्ट्रीय पातळीवर संस्थेचे व त्यासोबतच आपल्या भारत देशाचे नाव उज्वल करत आहेत. आपल्या अभिमानास्पद कामगिरीतून यशवंत व्यायाम शाळेची कीर्ती ते दूरपर्यंत नेत आहेत. कै. दादासाहेब वाघचौरे, कै. पंडितराव बोरस्ते, श्री. आनंद खरे, श्री. अविनाश खैरनार, शामा सारंग, सुषमा प्रधान या सर्व खेळाडूंना छत्रपती पुरस्कार प्राप्त झालेला आहे.
मोजक्या खेळांपासून सुरू झालेल्या या व्यायामशाळेत आज असंख्य खेळ खेळले जातात जसे की वेटलिफ्टिंग, मल्लखांब, जिमनॅस्टिक, बास्केटबॉल, हॉलीबॉल, ज्युडो, टेबलटेनिस, बॅडमिंटन. या व्यायामशाळेत फक्त खेळच नाही तर मुलींना शारीरिक दृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी महिला जिम देखील सुरू करण्यात आली आहे. सर्व खेळांच्या कोच ने त्या त्या खेळामध्ये प्राविण्य प्राप्त केले आहे व राज्य तसेच राष्ट्रीय पातळीवर पदक मिळविलेले आहेत.
नाशिक मध्ये सोलर सिस्टिम असणारी एकमेव व्यायाम शाळा म्हणजे यशवंत. ‘ नाशिक रन ‘ ही संस्था व त्यांचे पदाधिकारी यांनी व्यायामशाळेस नऊ लाख रुपये खर्च करून सोलर सिस्टिम बसवून दिली.
खेळाव्यतिरिक्त संस्थेने सर्व लोकांच्या उत्तम स्वास्थ्यासाठी २५० फुटाचा जॉगिंग ट्रॅक तैयार केलेला आहे. या जॉगिंग ट्रॅकचा उपयोग नाशिकचे अनेक नागरिक विनामूल्य करत आहेत.
यशवंत व्यायाम शाळेचा १०५ वर्षांचा क्रिडेचा वारसा असंख्य अडथळे पार करत इथपर्यंत पोहोचला आहे. कोणताही प्रवास हा अडचणींशिवाय पूर्ण होत नाही; अडचणी येणे विशेष नाही तर त्या अडचणींवर मात करून प्रवास न थांबता सुरू ठेवणे हे विशेष आहे, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे यशवंत व्यायाम शाळा. अनेक अडचणींना पार करत यशवंत व्यायाम शाळेने क्रीडा क्षेत्रात गरुड भरारी घेतली आहे व अजूनही घेत आहेत. उत्तुंग भरारी घेण्याची स्वप्नं उराशी घेऊन येणाऱ्या खेळाडूंच्या पंखांना बळ देण्याचे अविरत कार्य यशवंत व्यायाम शाळा करत आहे व करत राहील.

Panchand

‘रामनगरी’ ते ‘द्राक्षांच शहर’ पर्यंत आपली ओळख जपणारे शहर म्हणजे नाशिक. गेल्या दीड शतकात नवनवीन आव्हान पार करत स्मार्ट सिटीकडे वाटचाल करणाऱ्या या पवित्र भूमीने अनेक प्रगतीची पर्वते सर केली, अजुनही करत आहे. या प्रगतीमध्ये अनेक लोकांचा हातभार आहे. जसे की येथील तज्ज्ञ, येथे होऊन गेलेले मोठमोठे कवी – लेखक सामान्य नागरिक व अनेक शतकांपासुन येथे व्यापार करत असलेले व्यापारी. नाशिक येथील काही व्यापाऱ्यांनी तर त्यांच्या दुकानाद्वारे अनेक वर्ष नाशिककरांच्या मनात स्वतःबद्दल वेगळा असा ठसा उमटवलेला आहे, असेच एक दुकान म्हणजे चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स.
मेनरोड म्हणजे नाशिकमधल्या व्यापाऱ्यांचा कणा, त्याच्याच आधारावर नाशिकमधील कित्येक दुकाने उभी आहेत. याच नाशकातील मेनरोडवर गेल्या ८२ वर्षांपासून चिनुभाई पानाचंद ॲण्ड सन्स’ हे दुकान स्थित आहे. ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ कापड व्यवसायातील अग्रगण्य व्यापारी आहेत. कापड व्यवसायात उत्तुंग अशी भरारी घेतलेल्या या दुकानाची स्थापना १९४० मध्ये ‘हिराचंद पानाचंद’ यांनी केली. त्यावेळी या दुकानाचे नाव ‘हिराचंद पानाचंद’ असे ठेवण्यात आले होते. परंतु कालांतराने ते बदलून ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ असे करण्यात आले. आता हे दुकान हिरानंद यांची तिसरी पिढी नरेंद्र चिनुभाई शाह आणि त्यांची पत्नी सौ.सुजाता नरेंद्र शाह हे चालवत आहेत.
हिराचंद पानाचंद शाह हे मुळ सिन्नर तालुक्यातील शमशेरपुरचे होते. साधारण १९३१-३२ साली ते नाशिकमध्ये आले व व्यवसायाच्या दृष्टीने एक छोटिशी इमारत विकत घेतली. याच इमारतीमध्ये त्यांनी त्यांच्या कापड व्यवसायाला सुरुवात केली. त्यावेळी त्यांचे एकमेव असे दुकान होते जिथे होलसेल दरात धोतरजोड्या, मांजरपाट मिळायचे. त्यांचे दुकान जरी एकाच ठिकाणी होते. तरी त्यांच्या व्यवसायाची छाप अनेक गावांमध्ये होती. सटाणा, देवळा, सिन्नर, दिंडोरी, वणी, अमोगा आणि अश्याच अनेक गावांमध्ये पानाचंद या दुकानाचे कापड विकले जाऊ लागले.
हिराचंद पानाचंद शाह यांच्या नंतर हा व्यवसाय त्यांचे पुत्र चिनुभाई हिराचंद शाह यांनी हाती घेतला. वडिलांनी सुरू केलेला हा व्यवसाय चिनुभाई शहा यांनी तितक्याच चिकाटीने पुढे घेऊन जाण्याचा पुरेपूर प्रयत्न केला आहे. चिनुभाई यांचे पुत्र नरेंद्र शाह (जे सध्याच्या काळात व्यवसायाचं भार सांभाळत आहे.) यांनी आपले शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली या व्यवसायचे धडे गिरविले. १६६९ पासून वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली नरेंद्र शाह हे या व्यवसायात आले व त्यांच्या आजोबांचा आणि वडीलांचा व्यवसाय पुढे चालवला. कापड व्यवसायातील उणे-दुणे त्यांनी जाणुन घेतले आणि सर्व कारभार आपल्या हाती घेतला. या प्रवासात त्यांना त्यांची पत्नी सौ. सुजाता शाह यांची बहुमूल्य साथ लाभली. सुजाता शाह यांना व्यवसायाचे बाळकडू त्यांच्या माहेरीच मिळाले होते. त्यांच्या माहेरी त्या सराफाचे दुकान चालवत होत्या, त्या अनुभवाच्या आधारावर त्यांनी नरेंद्र शाह यांच्या खांद्याला खांदा लावून व्यवसाय उज्वल केला आणि आजही करत आहेत. म्हणुनच नरेंद्र शाह हे आपल्या व्यवसायात पत्नीचा सिंहाचा वाटा असल्याचे सांगतात. १९८८ मध्ये या दुकानाची दुसरी पिढी म्हणजे चिनुभाई पानाचंद यांचे निधन झाले. नरेंद्र शाह आणि सुजाता शाह यांनी त्यानंतर खुप कष्टाने हा व्यवसाय
पुढे नेला आणि आजही नेत आहेत. जुने झाड जसे अनेक ऊन – पावसाळे बघते तसेच या दुकानाने अनेक सुख – दुःखाचे क्षण बघितले आहे. अढळपणे न थांबता चालत राहणाऱ्या या व्यवसायाला १९९५ नंतर काहीशी उतरती कळा लागण्यास सुरुवात झाली होती. याचे कारण असे की या व्यवसायातील महत्त्वाचे उत्पादन म्हणजेच धोतर याचा वापर कमी होत चालला होता. याचा परिणाम म्हणून धोतरचे खरेदीदार ही कमी झाले होते. अश्या वेळेस सुजाता शाह यांना टॉवेलच्या व्यवसायाची कल्पना सुचली. हिंदू धर्मातील अनेक प्रसंगाना टॉवेल लागतोच ! या युक्तीने टॉवेलचाही व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला आणि त्यानंतर व्यवसायाची गाड़ी पुन्हा मार्गी लागली. त्याच्या जोडीने मांजरपाट, रुमाल यासारख्या कापडांचा व्यवसाय सुरूच होता. धोतराचा व्यवसाय कमी झाला म्हणुन टॉवेलचा व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला. पण तरीही धोतराचा व्यवसाय पुर्णपणे बंद पडला नाही. अजुनही या दुकानात धोतर उपलब्ध आहेत.
त्र्यंबकेश्वर हे असे तीर्थस्थान आहे की जेथे लाखो भाविक भेट देत असतात. गोदावरीचे उगमस्थान असलेले हे ठिकाण जिथे असंख्य प्रकारच्या पुजा – अर्चा होत असतात. त्या पुजा – अर्चांसाठी लागणारे धोतर हे पानाचंद यांच्या दुकानातून पुरवले जाते. हा व्यवसाय करणारी आताची पिढी म्हणजे नरेंद्र आणि त्यांच्या पत्नी सुजाता यांनी कोविडच्या काळातही अनेक लोकांना मदत केली आहे. ‘ केवळ पैसा कमवायचा नाही तर नाते टिकवायचे ‘ या सिद्धांतावर हे दुकान मागची ८२ वर्षे अविरत सुरू आहे.

Sonchafa

‘रामनगरी’ ते ‘द्राक्षांच शहर’ पर्यंत आपली ओळख जपणारे शहर म्हणजे नाशिक. गेल्या दीड शतकात नवनवीन आव्हान पार करत स्मार्ट सिटीकडे वाटचाल करणाऱ्या या पवित्र भूमीने अनेक प्रगतीची पर्वते सर केली, अजुनही करत आहे. या प्रगतीमध्ये अनेक लोकांचा हातभार आहे. जसे की येथील तज्ज्ञ, येथे होऊन गेलेले मोठमोठे कवी – लेखक सामान्य नागरिक व अनेक शतकांपासुन येथे व्यापार करत असलेले व्यापारी. नाशिक येथील काही व्यापाऱ्यांनी तर त्यांच्या दुकानाद्वारे अनेक वर्ष नाशिककरांच्या मनात स्वतःबद्दल वेगळा असा ठसा उमटवलेला आहे, असेच एक दुकान म्हणजे चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स.
मेनरोड म्हणजे नाशिकमधल्या व्यापाऱ्यांचा कणा, त्याच्याच आधारावर नाशिकमधील कित्येक दुकाने उभी आहेत. याच नाशकातील मेनरोडवर गेल्या ८२ वर्षांपासून चिनुभाई पानाचंद ॲण्ड सन्स’ हे दुकान स्थित आहे. ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ कापड व्यवसायातील अग्रगण्य व्यापारी आहेत. कापड व्यवसायात उत्तुंग अशी भरारी घेतलेल्या या दुकानाची स्थापना १९४० मध्ये ‘हिराचंद पानाचंद’ यांनी केली. त्यावेळी या दुकानाचे नाव ‘हिराचंद पानाचंद’ असे ठेवण्यात आले होते. परंतु कालांतराने ते बदलून ‘चिनुभाई पानाचंद अँड सन्स’ असे करण्यात आले. आता हे दुकान हिरानंद यांची तिसरी पिढी नरेंद्र चिनुभाई शाह आणि त्यांची पत्नी सौ.सुजाता नरेंद्र शाह हे चालवत आहेत.
हिराचंद पानाचंद शाह हे मुळ सिन्नर तालुक्यातील शमशेरपुरचे होते. साधारण १९३१-३२ साली ते नाशिकमध्ये आले व व्यवसायाच्या दृष्टीने एक छोटिशी इमारत विकत घेतली. याच इमारतीमध्ये त्यांनी त्यांच्या कापड व्यवसायाला सुरुवात केली. त्यावेळी त्यांचे एकमेव असे दुकान होते जिथे होलसेल दरात धोतरजोड्या, मांजरपाट मिळायचे. त्यांचे दुकान जरी एकाच ठिकाणी होते. तरी त्यांच्या व्यवसायाची छाप अनेक गावांमध्ये होती. सटाणा, देवळा, सिन्नर, दिंडोरी, वणी, अमोगा आणि अश्याच अनेक गावांमध्ये पानाचंद या दुकानाचे कापड विकले जाऊ लागले.
हिराचंद पानाचंद शाह यांच्या नंतर हा व्यवसाय त्यांचे पुत्र चिनुभाई हिराचंद शाह यांनी हाती घेतला. वडिलांनी सुरू केलेला हा व्यवसाय चिनुभाई शहा यांनी तितक्याच चिकाटीने पुढे घेऊन जाण्याचा पुरेपूर प्रयत्न केला आहे. चिनुभाई यांचे पुत्र नरेंद्र शाह (जे सध्याच्या काळात व्यवसायाचं भार सांभाळत आहे.) यांनी आपले शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली या व्यवसायचे धडे गिरविले. १६६९ पासून वडीलांच्या मार्गदर्शनाखाली नरेंद्र शाह हे या व्यवसायात आले व त्यांच्या आजोबांचा आणि वडीलांचा व्यवसाय पुढे चालवला. कापड व्यवसायातील उणे-दुणे त्यांनी जाणुन घेतले आणि सर्व कारभार आपल्या हाती घेतला. या प्रवासात त्यांना त्यांची पत्नी सौ. सुजाता शाह यांची बहुमूल्य साथ लाभली. सुजाता शाह यांना व्यवसायाचे बाळकडू त्यांच्या माहेरीच मिळाले होते. त्यांच्या माहेरी त्या सराफाचे दुकान चालवत होत्या, त्या अनुभवाच्या आधारावर त्यांनी नरेंद्र शाह यांच्या खांद्याला खांदा लावून व्यवसाय उज्वल केला आणि आजही करत आहेत. म्हणुनच नरेंद्र शाह हे आपल्या व्यवसायात पत्नीचा सिंहाचा वाटा असल्याचे सांगतात. १९८८ मध्ये या दुकानाची दुसरी पिढी म्हणजे चिनुभाई पानाचंद यांचे निधन झाले. नरेंद्र शाह आणि सुजाता शाह यांनी त्यानंतर खुप कष्टाने हा व्यवसाय
पुढे नेला आणि आजही नेत आहेत. जुने झाड जसे अनेक ऊन – पावसाळे बघते तसेच या दुकानाने अनेक सुख – दुःखाचे क्षण बघितले आहे. अढळपणे न थांबता चालत राहणाऱ्या या व्यवसायाला १९९५ नंतर काहीशी उतरती कळा लागण्यास सुरुवात झाली होती. याचे कारण असे की या व्यवसायातील महत्त्वाचे उत्पादन म्हणजेच धोतर याचा वापर कमी होत चालला होता. याचा परिणाम म्हणून धोतरचे खरेदीदार ही कमी झाले होते. अश्या वेळेस सुजाता शाह यांना टॉवेलच्या व्यवसायाची कल्पना सुचली. हिंदू धर्मातील अनेक प्रसंगाना टॉवेल लागतोच ! या युक्तीने टॉवेलचाही व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला आणि त्यानंतर व्यवसायाची गाड़ी पुन्हा मार्गी लागली. त्याच्या जोडीने मांजरपाट, रुमाल यासारख्या कापडांचा व्यवसाय सुरूच होता. धोतराचा व्यवसाय कमी झाला म्हणुन टॉवेलचा व्यवसाय नरेंद्र शाह यांनी सुरू केला. पण तरीही धोतराचा व्यवसाय पुर्णपणे बंद पडला नाही. अजुनही या दुकानात धोतर उपलब्ध आहेत.
त्र्यंबकेश्वर हे असे तीर्थस्थान आहे की जेथे लाखो भाविक भेट देत असतात. गोदावरीचे उगमस्थान असलेले हे ठिकाण जिथे असंख्य प्रकारच्या पुजा – अर्चा होत असतात. त्या पुजा – अर्चांसाठी लागणारे धोतर हे पानाचंद यांच्या दुकानातून पुरवले जाते. हा व्यवसाय करणारी आताची पिढी म्हणजे नरेंद्र आणि त्यांच्या पत्नी सुजाता यांनी कोविडच्या काळातही अनेक लोकांना मदत केली आहे. ‘ केवळ पैसा कमवायचा नाही तर नाते टिकवायचे ‘ या सिद्धांतावर हे दुकान मागची ८२ वर्षे अविरत सुरू आहे.